ପ୍ରବନ୍ଧ: ଭରତଙ୍କ ଚିତ୍ରକୂଟ ଯାତ୍ରା

 

ଉପକ୍ରମ

ମହାକାବ୍ୟ ‘ରାମାୟଣ’ ହେଉଛି ଆଦର୍ଶ, ତ୍ୟାଗ ଓ ଭ୍ରାତୃପ୍ରେମର ଏକ ପବିତ୍ର ଗାଥା। ଏହି ଗାଥାର ଅନ୍ୟତମ ଅତ୍ୟୁଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚରିତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ଭରତ। ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କ କୁଚକ୍ର ଯୋଗୁଁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ଚଉଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ବନବାସ ଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସିଂହାସନ ମାଗିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଭରତ ସେହି ଅଧର୍ମର ସିଂହାସନକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ତାହା ଇତିହାସରେ ‘ଭରତଙ୍କ ଚିତ୍ରକୂଟ ଯାତ୍ରା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଯାତ୍ରାର ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଭରତ ମାମୁଘରୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଫେରିବା ପରେ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବନବାସ ଖବର ଶୁଣି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିଲେ। ସେ ନିଜ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନା କରିଦେଇଥିଲେ। ସେ ସଂକଳ୍ପ ନେଇଥିଲେ ଯେ ଶ୍ରୀରାମ ହିଁ ଅଯୋଧ୍ୟାର ପ୍ରକୃତ ରାଜା ଏବଂ ସେ ନିଜେ ବନକୁ ଯାଇ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବେ।

ଚିତ୍ରକୂଟ ଅଭିମୁଖେ ଗମନ

ଭରତ କେବଳ ଏକାକୀ ଯାଇନଥିଲେ; ସେ ନିଜ ସହିତ:

• ତିନି ମାତା (କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ କୈକେୟୀ),

• କୁଳଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠ,

• ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମନ୍ତ, ଏବଂ

• ଅଯୋଧ୍ୟାର ପ୍ରଜାବୃନ୍ଦ ଓ ଚතුරଙ୍ଗ ସେନାଙ୍କୁ ନେଇ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ଆଡ଼କୁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ।

ମାର୍ଗରେ ଗୁହକ ଶବର ଓ ମହର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି ସେମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ସେମାନେ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ।

ଚିତ୍ରକୂଟରେ ରାମ-ଭରତ ମିଳନ

ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତରେ ଶ୍ରୀରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀରରେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି ପ୍ରଥମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସନ୍ଦେହ କରିଥିଲେ ଯେ ଭରତ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀରାମ ଭରତଙ୍କ ନିଷ୍କପଟ ପ୍ରେମକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ।

ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମିଳନର ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶ୍ରୁସଜଳ ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଭରତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଦତଳେ ପଡ଼ି କାନ୍ଦିପଡ଼ିଥିଲେ ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଖବର ଦେଇ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଯିବା ପାଇଁ ନିବେଦନ କରିଥିଲେ।

କଠିନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ପାଦୁକା ସ୍ଥାପନ

ଭରତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଫେରିବା ପାଇଁ ବହୁତ ଜିଦ୍ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀରାମ ପିତୃସତ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ନିଜର ପରମ ଧର୍ମ ବୋଲି କହି ବନବାସରୁ ଫେରିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ। ସେ ଭରତଙ୍କୁ ବୁଝାଇ ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।

ଶେଷରେ ଭରତ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କାଠ ପାଦୁକା (ଖଡ଼ମ) ଯାଚନା କଲେ। ସେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଦୁକାକୁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଆସିଥିଲେ।

ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ତପସ୍ୟା

ଅଯୋଧ୍ୟା ଫେରି ଭରତ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ନରହି ଅଯୋଧ୍ୟା ବାହାରେ ଥିବା ନନ୍ଦିଗ୍ରାମଠାରେ ଏକ କୁଟୀର ନିର୍ମାଣ କରି ରହିଲେ। ସେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଦୁକାକୁ ସିଂହାସନରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଜଣେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ପରି ଜୀବନ ବିତାଇ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ।

ଉପସଂହାର

‘ଭରତଙ୍କ ଚିତ୍ରକୂଟ ଯାତ୍ରା’ ହେଉଛି ଭ୍ରାତୃପ୍ରେମ, ତ୍ୟାଗ, ସମର୍ପଣ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣତାର ଏକ ଅତୁଳନୀୟ ଉଦାହରଣ। ଯେଉଁ ସଂସାରରେ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ କ୍ଷମତା ପାଇଁ ଭାଇ ଭାଇ ମଧ୍ୟରେ କଳହ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଭରତଙ୍କ ଏହି ମହାନ ତ୍ୟାଗ ଆମକୁ ସଦାସର୍ବଦା ନିସ୍ୱାର୍ଥପର ହେବାର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ।